Η Κύπρος στη μακραίωνη ιστορία της πέρασε πολλές δοκιμασίες με αποτέλεσμα να δοκιμαστεί η εθνική και θρησκευτική της ταυτότητα.
Μια τέτοια δοκιμασία είναι η περίοδος της πρώτης 25ετίας του 20ου αιώνα, όταν η Κύπρος βρισκόταν κάτω από την κυριαρχία της Βρετανικής Αυτοκρατορίας. Οι Άγγλοι προσπαθούσαν με κάθε μέσο να αλλοτριώσουν το χαρακτήρα των Κυπρίων να απομακρύνουν κάθε ελληνικό στοιχείο από την εκπαίδευση και τις εκδηλώσεις εθνικού περιεχομένου.
Η μεγαλύτερη κρίση εμφανίστηκε τον Οκτώβρη του 1931. Κυβερνήτης της Κύπρου ήταν τότε ο σερ Ρόναλντ Στόρρς, ο οποίος εφάρμοσε τα δικά του σχέδια για έλεγχο της ελληνικής παιδείας των
ελληνοκυπρίων.

ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΔΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ ΣΤΟΡΡΣ

Στην περίοδο που κυβέρνησε ο Στορρς, διαπίστωσε ότι ο ελληνικός πληθυσμός του νησιού βρισκόταν σε έξαρση και αναζητούσε τρόπους να αποκατασταθεί εθνικά. Ζητούσαν οι Κύπριοι την ενσωμάτωση του νησιού στην Ελλάδα. Αυτό ενοχλούσε τους Άγγλους για καθαρά ευνόητους λόγους.
Έτσι, οι πρώτες αντιδράσεις εμφανίστηκαν με τη δημιουργία οργανώσεων με στόχο τη μεθοδευμένη προσπάθεια να πραγματοποιηθεί το όραμα των Κυπρίων. Δημιουργείται η Ε.Ο.Κ (Εθνική Οργάνωσις Κύπρου) και ύστερα η E.P.EK. (Εθνική Ριζοσπαστική Ένωσις Κύπρου) η οποία με διακήρυξη της αναλύει τους σκοπούς της ίδρυσής της.

Η προκήρυξη αναφέρει:
ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΚΑΙ ΑΡΧΑΙ

Τα μέλη της EPEK Έλληνες κάτοικοι της νήσου Κύπρου, συναισθανόμενοι βαθέως τας απέναντι εαυτών ως ανθρώπων αφΆ ενός και της Μεγάλης Ελληνικής Πατρίδος και του αθανάτου Ελληνικού Πολιτισμού αφΆ ετέρου υποχρεώσεις των 1) Τάσσουν ως σκοπόν των την μετά φανατισμού επιδίωξιν της μετά του ελληνικού πολιτειακού συνόλου ενώσεως της Κύπρου, 2) Πιστεύουν ακραδάντως, ότι η προσάρτησις της Κύπρου εις το ελεύθερον ελληνικόν πολιτειακόν σύνολον όχι μόνον ικανοποιεί αναφαίρετον
ανθρώπινον δικαίωμαν, αλλά είναι και το μόνον μέσον προς
δημιουργίαν όρων πραγματικής πνευματικής και υλικής προόδου των κατοίκων της νήσου. 3) Διακηρύσσουν αφόβως ενώπιον του Θεού και ανθρώπων, ότι ο ηθικός των κόσμος, ως ανθρώπων και ως Ελλήνων, δεν συμβιβάζεται κατΆ ουδένα τρόπον προς οιανδήποτε κατάσταση δουλείας ή εξαρτήσεως όσον χαλαρά και αν ήθελε ποτέ καταστή αυτή. 4) Αποκρούουν απολύτως εις ένδειξιν αγανακτήσεως επί τη δουλεία της νήσου των και εις εκδήλωσιν της αδιαλλάκτου των τάσεως προς ελευθερίαν κάθε συνεργασίαν μετά της ξένης κυβερνήσεως εν τη νομοθετική, τη εκτελεστική και τη διοικητική εξουσία και υπό το παρόν και υφΆ οιονδήποτε εις το μέλλον τυχόν δοθησόμενον εις την Κύπρον πολίτευμα. 5) Θα θεωρούν ως εχθρόν της πατρίδος πάντα εκ των Ελλήνων κατοίκων της νήσου, του οποίου η συμπεριφορά αντίκειται ή οπωσδήποτε χαλαρώνει τον εθνικόν αγώνα, όστις έχει έναν σκοπόν, την ένωσιν και μόνον την ένωσιν. 6) Θα εργάζωνται αόκνως διά την υγιά και εθνικήν διαπαιδαγώγησιν του λαού, θα προσπαθούν, όπως καταστήσουν όσον το δυνατόν στενότερος τους δεσμούς μετά της ελευθέρας
πατρίδος, θα υποστηρίζουν μετά φανατισμού παν το ελληνικόν και θΆ αποφεύγουν να πράττουν οτιδήποτε απάδει προς την ελληνικήν αξιοπρέπειαν. 7) θα υποστηρίζουν όσον τους είναι δυνατόν τα προϊόντα της κυπριακής γης, βιομηχανίας και χειροτεχνίας, 8) Θα συνδέωνται στενώς προς άλληλα εν τη εθνική των δράσει και θα χορηγούν προς άλληλα πάσαν την δυνατήν ηθικήν και κοινωνικήν ενίσχυσσιν. 9) Θα τηρούν αυστηρώς τα αρχάς της EPEK, θα εμπνέωνται μόνον υπό τούτων αποβλέποντα, εν τη διεξαγωγή του εθνικού αγώνος, αποκλειστικώς εις την ιδέα και ουδόλως εις πρόσωπα. 10) θα εργάζωνται επιμόνως προς εξάπλωσιν της EPEK και θα ακολουθούν πιστώς το πρόγραμμα και τας αποφάσεις αυτής.

Έλληνες Κύπριοι,

Όσοι ασπάζεσθε τας ανωτέρω αρχάς της «EPEK» και ποθείτε ταχείαν και ασφαλή εκπλήρωσιν του εκτιθεμένου σκοπού της, προσέλθετε εις τους κόλπους της. Επίσημον όργανον τακτικής μετά του λαού επικοινωνίας η «EPEK» θα έχη την εφημερίδα «Αδιάλλακτος», ήτις θΆ αρχίση εκδιδομένη από του προσεχούς Σαββάτου, ήτοι 24 Οκτωβρίου 1931».

Η EPEK κυκλοφορεί και εφημερίδα με τίτλο «Αδιάλλακτος». Μαζί με τον «Αδιάλλακτο» και οι άλλες κυπριακές εφημερίδες δημοσιεύουν άρθρα που σκορπούν ενθουσιασμό στο λαό που νιώθει ότι έφτασε η ώρα να διακηρύξουν τον πόθο για ελευθερία, δικαιοσύνη και αποκατάσταση της εθνικής τους υπερηφάνειας. Στην
προσπάθεια αυτή πρωταγωνιστικό ρόλο θα διαδραματίσει ο Μητροπολίτης Κιτίου Νικόδημος, ο οποίος με διάγγελμά του οδηγεί το λαό σε εξέγερση και ομαδική πια διαμαρτυρία. Γίνονται διαδηλώσεις παντού. Ο Στορρς βλέποντας την αντίδραση να μεγαλώνει, διεμήνυσε στους διαδηλωτές ότι θα δεχτεί αντιπροσωπεία τους για συζήτηση της όλης κατάστασης αφού προηγουμένως απομακρυνθούν από το Κυβερνείο που στο μεταξύ είχαν περικυκλώσει.

Οι διαδηλωτές όμως αντί άλλης απάντησης άρχισαν να ρίχνουν πέτρες και άλλα αντικείμενα κατά του κτιρίου του Κυβερνείου. Ένας διαδηλωτής ύψωσε ελληνική σημαία στον ιστό που προηγουμένως κυμάτιζε η αγγλική. Το πλήθος ενθουσιάστηκε από την ενέργεια αυτή και άρχισε να επιτίθεται με μεγαλύτερη σφοδρότητα κατά του Κυβερνείου βάζοντας μάλιστα και φωτιά στο εσωτερικό του.
Τότε ανάλαβαν δράση αστυνομικοί και στρατιώτες των αποικιοκρατών, με αποτέλεσμα να πέσει νεκρός ένας διαδηλωτής, ο Ονούφριος Κληρίδης, να τραυματιστούν  πολλοί άλλοι και το πλήθος να διαλυθεί καταδιωκόμενο. Σ΄ όλη την Κύπρο οι νεκροί ανέρχονται στους 15. Οι μέρες που ακολουθούν είναι δύσκολες για την Κύπρο. Οι Βρετανικές Αρχές συλλαμβάνουν, φυλακίζουν, εξορίζουν ηγετικά στελέχη. Εφαρμόζονται κατασταλτικά και προληπτικά μέτρα. Επιβάλλεται «κατΆ οίκον» περιορισμός. Απαγορεύεται η ανύψωση της ελληνικής σημαίας. Επιβάλλεται λογοκρισία. Περιορίζονται οι επισκέψεις για τους κρατουμένους. Αυξάνονται τα μέτρα ασφαλείας. Επιβάλλεται αποζημίωση για την αποκατάσταση της κυβερνητικής περιουσίας. Η εξέγερση τον Οκτώβρη του 1931 είχε αντίκτυπο και σΆ όλη την Ελλάδα. Έγιναν σε ελληνικό έδαφος διαμαρτυρίες, διαδηλώσεις συμπαράστασης προς τον κυπριακό λαό. Η εξέγερση του Οκτώβρη είχε πολλαπλή σημασία.


Του Ανδρέα Χατζηθωμά
Φιλόλογου – Κριτικού