Η Τουρκία, από την εποχή των Βαλκανικών Πολέμων του 1912, θεώρησε σοβαρό πλήγμα κατά της ασφάλειάς της την ανακατάληψη από την Ελλάδα των νησιών του Ανατολικού Αιγαίου και μετέπειτα την απόδοση από την Ιταλία στην Ελλάδα και των νησιών της Δωδεκανήσου με τη συνθήκη των Παρισίων το 1947. Η αλυσίδα αυτών των νησιών που εκτείνεται κατά μήκος των παραλίων της σε πολύ μικρή απόσταση, δημιούργησε μια ζώνη εγκλωβισμού της Τουρκίας από δυσμάς, για την ελεύθερη έξοδό της στο Αιγαίο. Η Τουρκία εκτιμά ότι θέτουν σε κίνδυνο την ασφάλειά της γιατί θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν ως βατήρας επιθετικών επιχειρήσεων της Ελλάδος εναντίον της.
Στη δεκαετία του 1950 η επιθυμία του Ελληνισμού της Κύπρου για ένωση με την Ελλάδα και ο εθνικοαπελευθερωτικός αγώνας του κατά των Άγγλων κατακτητών, ενεργοποίησε με προτροπή και της Αγγλίας την εμπλοκή της Τουρκίας. Συνέδεσε τον εγκλωβισμό της από δυσμάς με τον κίνδυνο να υποστεί το ίδιο και προς νότο αν γινόταν απόδοση της Κύπρου στην Ελλάδα.
Την περίοδο αυτή η Τουρκία έθεσε ως στρατηγικό στόχο για την Κύπρο, να μην αποδοθεί στην Ελλάδα, γιατί αυτό θα έθετε σε σοβαρό κίνδυνο την ασφάλειά της και ιδιαίτερα των νοτίων ακτών της. Έθεσε ως ειδικούς στόχους για την Κύπρο να διχοτομηθεί, να ανατραπεί η πληθυσμιακή υπεροχή των Ελλήνων, να μεταφέρει η Τουρκία στρατεύματα στην Κύπρο για την ασφάλειά της και την προώθηση των ζωτικών συμφερόντων της στο χώρο της Ανατολικής Μεσογείου (εκθέσεις του Τούρκου συμβούλου του πρωθυπουργού Μεντερές, καθηγητή Νιχάτ Ερίμ 1956, σχέδιο «ανάκτηση Κύπρου» του γραφείου ειδικού πολέμου του Τουρκικού Γενικού Επιτελείου Στρατού 1958).
Οι στόχοι αυτοί της Τουρκίας επετεύχθησαν σε μεγάλο βαθμό με:

Έκτοτε η Τουρκία διατηρεί στην Κύπρο ισχυρές κατοχικές στρατιωτικές δυνάμεις με επιθετική διάταξη (ενισχυμένο Σώμα Στρατού δυνάμεως 43.000 ανδρών με μηχανοκίνητους και τεθωρακισμένους σχηματισμούς) και συνεχίζει συστηματικά τον εποικισμό της Κύπρου.
Η Τουρκία με τον εποικισμό στοχεύει στην ανατροπή της πληθυσμιακής υπεροχής των Ελλήνων και με τη διατήρηση ισχυρών στρατιωτικών δυνάμεων, στην άσκηση ψυχολογικής βίας στους Έλληνες της Κύπρου για να αποδεχθούν λύση του κυπριακού προβλήματος σύμφωνα με τα συμφέροντά της. Η Τουρκία επιδιώκει λύση η οποία να εξυπηρετεί το στρατηγικό στόχο της για πολιτικό και στρατιωτικό έλεγχο ολόκληρης της νήσου. Εντάσσει την Κύπρο στον ενιαίο γεωγραφικό και αμυντικό χώρο της και τη θεωρεί προπύργιο για την προώθηση των ζωτικών συμφερόντων της στην Ανατολική Μεσόγειο και Μέση Ανατολή.
Η Κυπριακή Δημοκρατία (ΚΔ), για την αντιμετώπιση της τουρκικής επιθετικότητας, συγκρότησε την Εθνική Φρουρά (ΕΦ) η οποία, λόγω του μεγέθους και των δυνατοτήτων της, δεν μπορεί να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά την πολεμική μηχανή της Τουρκίας (Μεγάλη χώρα, διαθέτει έναν από τους μεγαλύτερους στρατούς στην Ευρώπη και Μέση Ανατολή, διατηρεί ισχυρές στρατιωτικές δυνάμεις στην Κύπρο σε αναλογία μεγαλύτερη του 3:1 σε σχέση με την ΕΦ, εγγύτητα των αεροναυτικών βάσεών της στην Κύπρο, συντριπτική υπεροχή στον αέρα και τη θάλασσα).
Για να δημιουργηθεί ικανοποιητικός βαθμός αποτροπής και να βελτιωθούν οι συνθήκες ασφάλειας, η ΚΔ ζήτησε τη συνδρομή της Ελλάδος. Το 1993 υιοθετήθηκε και τέθηκε σε εφαρμογή το δόγμα του Ενιαίου Αμυντικού Χώρου (ΕΑΧ) Κύπρου - Ελλάδος με κύριο στόχο να αντιμετωπισθεί το έλλειμμα που υπήρχε στην πλάστιγγα Τουρκική Στρατιωτική Απειλή / Αμυντική Ικανότητα ΕΦ, που δημιουργούσε υψηλό βαθμό κινδύνου για την Κύπρο (Risk Assessment).
Το δόγμα του ΕΑΧ εξυπηρετεί και τις αμυντικές ανάγκες της Ελλάδος, η οποία αντιμετωπίζει την τουρκική επιθετικότητα στο Αιγαίο με παραβιάσεις του εναέριου και θαλάσσιου χώρου, που στοχεύουν στην ανατροπή του υφισταμένυ status quo προς όφελος της Τουρκίας. Οι αμφισβητήσεις και διεκδικήσεις της Τουρκίας στο χώρο του Αιγαίου αυξάνονται συνεχώς. Έχει δημιουργήσει ένα πλέγμα διαφορών με την Ελλάδα που καλύπτει ευρύ φάσμα (FIR, εναέριος χώρος, χωρικά ύδατα, υφαλοκρηπίδα, έρευνα - διάσωση, αποστρατικοποίηση νησιών, αποκλειστική οικονομική ζώνη, γκρίζες ζώνες κτλ.). Το πρόβλημα γίνεται περισσότερο πολύπλοκο και από το γεγονός ότι η Τουρκία δεν υπέγραψε τη σύμβαση για το δίκαιο της θάλασσας του Montego Bay (1982) και απειλεί με Casus Belli αν η Ελλάδα επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα σε 12 ν.μ. στο Αιγαίο, δικαίωμα που απορρέει από την εν λόγω διεθνή σύμβαση. Δεν αναγνωρίζει, επίσης, το δικαίωμα των νησιών σε αποκλειστική οικονομική ζώνη και υφαλοκρηπίδα.
Ο γεωγραφικός και αμυντικός χώρος της Κύπρου και της Ελλάδος είναι ενιαίος. Η Τουρκία έχει δεσμεύσει ένα αξιόμαχο Σώμα Στρατού στην Κύπρο, παρατεταγμένο έναντι της ΕΦ και των Ελλαδικών Δυνάμεων.
Ο γεωγραφικός και αμυντικός χώρος Κύπρου - Ελλάδος συνέχονται. Τα θαλάσσια σύνορα Ελλάδος - Τουρκίας από το Αιγαίο καταλήγουν στο Καστελλόριζο που απέχει μόνο 170 ν.μ. από το ακρωτήριο του Ακάμα της Κύπρου στην Πάφο. Με βάση τη σύμβαση για το δίκαιο της θάλασσας του Montego Bay του 1982, η αποκλειστική οικονομική ζώνη και υφαλοκρηπίδα ενός παραθαλάσσιου κράτους (συμπεριλαμβάνονται και τα νησιά) εκτείνεται μέχρι 200 ν.μ. Η Ελλάδα, πέραν της συμβατικής και ηθικής υποχρέωσης που έχει για την ασφάλεια της Κύπρου, έχει και ζωτικά συμφέροντα στο θαλάσσιο χώρο μεταξύ Καστελλόριζου και Κύπρου.
Η εφαρμογή του δόγματος του Ε.Α.Χ. είχε πολλαπλά οφέλη για το ηθικό του Ελληνισμού της Κύπρου και την αμυντική ικανότητα της ΚΔ, ιδιαίτερα στους τομείς της θάλασσας και του αέρα, στους οποίους υπάρχει μεγάλο ανισοζύγιο δυνάμεων.
Την περίοδο 1993-2001 είχαμε μεγάλη δραστηριοποίηση του δόγματος του Ε.Α.Χ. με ιδιαίτερη βαρύτητα στις διακλαδικές ασκήσεις στρατευμάτων αλλά και άλλες ενέργειες που σχετίζονται με την ενίσχυση των δυνάμεων και το συντονισμό σε θέματα διοικήσεως, πληροφοριών, επικοινωνιών, χειρισμού κρίσεων, μέτρων συναγερμού και κανόνων εμπλοκής. Η αεροναυτική άσκηση ΤΟΞΟΤΗΣ, που άρχισε από το 1994, πραγματοποιήθηκε για τελευταία φορά στο θαλάσσιο χώρο μεταξύ Κύπρου και Καστελλορίζου το 2001 και έκτοτε δεν επαναλήφθηκε.
Από το 2001 και μετά, άρχισε σταδιακά μείωση των δραστηριοτήτων του δόγματος του ΕΑΧ, ιδιαίτερα την περίοδο των συζητήσεων και του δημοψηφίσματος για το σχέδιο επίλυσης του Κυπριακού του Γ.Γ. των Ηνωμένων Εθνών (Σχέδιο Ανάν).

Να αναζωογονηθεί το δόγμα του ΕΑΧ

Κατά την εκτίμησή μου, είναι αδήριτη ανάγκη να αναζωογονηθεί το δόγμα του ΕΑΧ, επειδή η τουρκική επιθετικότητα στο Αιγαίο και την Κύπρο παραμένει αμείωτη. Στο θαλάσσιο χώρο της Κύπρου, όπου επραγματοποιείτο η ελληνική αεροναυτική άσκηση ΤΟΞΟΤΗΣ εντός της αποκλειστικής οικονομικής ζώνης της ΚΔ, πραγματοποιείται σήμερα η αντίστοιχη τουρκική «Θαλασσόλυκος». Η Τουρκία αντιλαμβάνεται κάθε υποχωρητική κίνηση της Ελλάδος -σε ένδειξη καλής θέλησης για μείωση της έντασης- ως ένδειξη αδυναμίας και κλιμακώνει περαιτέρω τις προκλήσεις της.
Ο μόνος αξιόπιστος τρόπος για αντιμετώπιση της Τουρκικής Επιθετικότητας είναι η πρόταξη αποτελεσματικής στρατιωτικής ισχύος. Στον τομέα αυτό, η ΚΔ χρειάζεται τη βοήθεια της Ελλάδος, αλλά και η Ελλάδα μόνο με αυτήν τη στρατηγική θα ανακόψει τις βλέψεις της Τουρκίας στο Αιγαίο. Οποιαδήποτε άλλη στρατηγική, μόνο βοηθητική μπορεί να είναι και όχι αυτή που θα επιφέρει το ζητούμενο αποτέλεσμα.

* Αντιστράτηγος ε.α.