Σίμος Α. Αγγελίδης
Δικηγόρος
Όλοι γνωρίζουμε ότι το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, (ΕΔΑΔ) έχει δικαιοδοσία να εξετάζει ατομικές και διακρατικές προσφυγές. Αυτές οι προσφυγές αφορούν μεμονωμένες ή μαζικές παραβιάσεις συγκεκριμένων άρθρων της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Πρωτοκόλλων αυτής.
Με βάση τα προαναφερόμενα και έχοντας υπόψη ότι η Τουρκία αποδέχθηκε τη δεσμευτική δικαιοδοσία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου, ο κάθε εκτοπισμένος, πρόσφυγας, πληγής από την εισβολή με οποιοδήποτε τρόπο όπως οι συγγενείς αγνοουμένων, έχει το δικαίωμα να προσφύγει στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο για να διεκδικήσει συγκεκριμένες θεραπείες για τις μέχρι και σήμερα, συνεχιζόμενες παραβιάσεις των δικαιωμάτων του, για τις οποίες, όπως έχει ήδη αποφασίσει το ΕΔΑΔ, αποκλειστική ευθύνη φέρει η Τουρκία.
Για τους σκοπούς της ιστοσελίδας αλλά και απλούστευσης του κειμένου, θα διαχωρίσω τις κατηγορίες των ατομικών προσφυγών σε δύο. Η πρώτη κατηγορία αφορά παραβιάσεις που σχετίζονται με την περιουσία, ενώ η δεύτερη σχετίζεται με πρόσωπα τα οποία αγνοούνται μέχρι σήμερα. Ως επίλογο θα καταγράψω ορισμένα συμπεράσματα μέσα από τα οποία, ο ενδιαφερόμενος θα μπορέσει να διαμορφώσει μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα για το θέμα των προσφυγών κατά της Τουρκίας, στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο.
Α. Προσφυγές στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο που σχετίζονται με την Περιουσία.
Κατ΄ αρχήν, επιλέγω να ασχοληθώ πρώτα με το θέμα των περιουσιών, λόγω της ύπαρξης δεδικασμένου τόσο σε ατομικό όσο και διακρατικό επίπεδο διεκδίκησης. Άλλωστε, το ζήτημα αυτό, επηρεάζει και άφορα άμεσα ή έμμεσα τους περισσότερους συμπολίτες μας.
Η κατηγορία των προσφυγών αυτών διαχωρίζεται σε δύο σκέλη. Το πρώτο, αφορά φυσικά ή νομικά πρόσωπα τα οποία είχαν στην κυριότητά τους, μόνο περιουσία στις κατεχόμενες περιοχές. Το δεύτερο, αφορά άτομα τα οποία εκτός από περιουσία, διατηρούσαν τη μόνιμη / συνήθη κατοικία στις περιοχές οι οποίες τελούν σήμερα υπό Τουρκική κατοχή.
1. Περιουσία στις Κατεχόμενες Περιοχές.
Τα άρθρα της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ) τα οποία μπορεί ο αιτητής να ισχυρισθεί ότι παραβιάζονται και τα οποία είναι κοινά τόσο για τους εκτοπισμένους με μόνιμη κατοικία όσο και για τους εκτοπισμένους οι οποίοι είχαν μόνο περιουσία στις κατεχόμενες περιοχές είναι τα ακόλουθα:
Α) Παραβίαση του Άρθρου 1. Το άρθρο αυτό, σχετίζεται με την δικαιοδοσία του ΕΔΑΔ και την δυνατότητά του να εξετάζει και να εκδικάζει αυτού του είδους υποθέσεις. Το ΕΔΑΔ έχει ήδη αποφασίσει, πως αποκλειστική ευθύνη για οποιαδήποτε πράξη, παράλειψη ή παραβίαση δικαιώματος στις κατεχόμενες περιοχές φέρει η Τουρκία. Αυτό το δεδομένο, ανατρέπει τις προσπάθειες για αναβάθμιση ή και αναγνώριση του ψευδοκράτους. Υπενθυμίζω απλά, ότι το ΕΔΑΔ έχει ήδη αποφανθεί, πως το ψευδοκράτος είναι ένα «καθεστώς μαριονέτα» το οποίο χαρακτήρισε ως «υποτελή τοπική διοίκηση της Τουρκίας» χωρίς καμία νομική υπόσταση.
Β) Παραβίαση του 1ου Άρθρου του 1ου Πρωτοκόλλου. Το άρθρο αυτό, αφορά το δικαίωμα απόλαυσης, χρήσης, διάθεσης και εκμετάλλευσης κινητής και ακίνητης περιουσίας. Το συγκεκριμένο άρθρο προβλέπει την αποζημίωση για τη μέχρι σήμερα παραβίαση αυτού του δικαιώματος αλλά και γενικά για οποιαδήποτε απώλεια εισοδημάτων.
Γ) Παραβίαση του Άρθρου 3. Το άρθρο αυτό, αναφέρεται στο δικαίωμα κάθε ανθρώπου να μην υπόκειται σε ταπεινωτική, απάνθρωπη και μειωτική μεταχείριση. Αυτή η ταπεινωτική μεταχείριση παρατηρείται διότι ενώ ο κάθε άνθρωπος με βάση την ΕΣΔΑ δικαιούται να αποκτήσει περιουσία και κατοικία όπου ο ίδιος επιθυμεί, στην προκειμένη περίπτωση, όχι μόνο δεν δικαιούται ο κάθε εκτοπισμένος να αποκτήσει, αλλά λόγω της συνεχιζόμενης κατοχής είναι θύμα περιοριστικής στέρησης και δεν δύναται να επιστρέψει στο ίδιο του το σπίτι και περιουσία. Αυτή η μεταχείριση γίνεται ακόμα πιο ταπεινωτική και απάνθρωπη όταν κάποιος λάβει υπόψη την χρονική περίοδο που συνεχίζεται η παραβίαση, αλλά και την αμετάβλητη στάση της Τουρκίας.
Δ) Παραβίαση του Άρθρου 14. Το άρθρο αυτό αναφέρεται στην απαγόρευση οποιασδήποτε μορφής διάκρισης. Είναι αναντίλεκτο γεγονός, ότι ο μόνος λόγος για τον οποίον υπάρχουν στην Κύπρο εκτοπισμένοι ή πρόσφυγες είναι διότι ανήκουν στην Ε/Κ κοινότητα. Άρα, είναι θύμα της πάγιας ρατσιστικής πολιτικής της Τουρκίας η οποία εφαρμόζεται συστηματικά κατά παράβαση των αρχών της ισότητας και της απαγόρευσης των διακρίσεων.
2. Μόνιμη Κατοικία στις Κατεχόμενες Περιοχές.
Στην δεύτερη κατηγορία περιλαμβάνονται όλα τα άτομα τα οποία κατά το 1974 ζούσαν ή και διατηρούσαν την συνήθη διαμονή / μόνιμη κατοικία τους στις κατεχόμενες περιοχές.
Αυτά τα άτομα, πέραν των προαναφερόμενων κοινών παραβιάσεων, έχουν δικαίωμα να επικαλεστούν παραβίαση του Άρθρου 8 της ΕΣΔΑ το οποίο αναφέρεται στο δικαίωμα απόλαυσης της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής και στο δικαίωμα απόλαυσης της μόνιμης κατοικίας.
Στην περίπτωση όπου υπήρχε μόνιμη κατοικία στις κατεχόμενες περιοχές, είναι προτιμότερο να προχωρήσουν στην ίδια προσφυγή όλα τα μέλη της οικογένειας που ζούσαν στο σπίτι, διότι είναι πολύ σημαντικό να πετύχουμε παραβίαση του οικογενειακού πυρήνα.
Β. Προσφυγές στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο οι οποίες σχετίζονται με θέματα Αγνοουμένων.
Εισαγωγικά αναφέρω ότι, αντίθετα με το θέμα των περιουσιών, όπου εκεί υπάρχει το δεδικασμένο, σε αυτού του τύπου τις παραβιάσεις, καμία ατομική προσφυγή, παρόλο που υπάρχουν ορισμένες οι οποίες εκκρεμούν εδώ και αρκετό καιρό ενώπιον του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου, δεν έχει ακόμα ολοκληρωθεί.. Το μόνο προηγούμενο, το οποίο δικαιώνει τις θέσεις της Κυπριακής Δημοκρατίας στο θέμα των αγνοουμένων, είναι το εύρημα του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου, στην 4η Διακρατική Προσφυγή το Μάιο του 2001.
Συνοπτικά, στην 4η διακρατική προσφυγή, Κύπρου v. Τουρκίας, το ΕΔΑΔ αποφάσισε, ότι η Τουρκία με την αρνητική της στάση για διεξαγωγή ουσιαστικής έρευνας για εξεύρεση των αγνοουμένων και γενικά η άρνησή της για αποτελεσματική και εποικοδομητική συνεργασία, παραβιάζει σωρεία άρθρων της Σύμβασης.
Οι παραβιάσεις αυτές, μπορούν να διαχωριστούν σε παραβιάσεις κατά των αγνοούμενων απευθείας και σε παραβιάσεις των δικαιωμάτων των συγγενών.
Σε αυτού του τύπου προσφυγές, αιτητές δύνανται να είναι οι συγγενείς 1ου βαθμού, σύζυγος, γονείς, παιδία. Στην περίπτωση όπου δεν υπάρχουν τότε προχωρούμε σε αδέλφια, ξαδέλφια και ούτω καθ εξής.
Τα άρθρα της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου τα οποία μπορεί ένας αιτητής να ισχυρισθεί ότι παραβιάζονται στην περίπτωση ύπαρξης αγνοούμενου είναι τα ακόλουθα:
Α) Παραβίαση του Άρθρου 1. (Βλέπε ίδιο σημείο για περιουσίες).
Β) Παραβίαση του Άρθρου 2. Το άρθρο αυτό, αναφέρεται στο δικαίωμα της ζωής. Σε καμία περίπτωση δεν γίνεται ισχυρισμός για παραβίαση της ζωής, καθώς υπάρχει σαφής νομική και πραγματική διαφορά μεταξύ ενός αγνοούμενου και ενός ατόμου το οποίο έχει δολοφονηθεί λόγω της Τουρκικής εισβολής. Για τις ανάγκες των προσφυγών αυτών, γίνεται επίκληση αυτού του άρθρου, για να γίνει άμεση αναφορά και παραπομπή στην υποχρέωση και ευθύνη της Τουρκίας, να προστατεύει την ζωή των ατόμων τα οποία κατά το 1974 βρίσκονταν σε περιοχή η οποία τελούσε υπό τον αποτελεσματικό έλεγχό της.
Αυτή η υποχρέωση καταδεικνύει, ότι η Τουρκία έχει μια θετική ευθύνη να διεξαγάγει άμεσο, πειστικό και αποτελεσματικό έλεγχο και έρευνα σχετικά με την τύχη και τον τρόπο εξαφάνισης του κάθε αγνοούμενου. Ως εκ τούτου, οι συγγενείς δικαιούνται να προσφύγουν και να διεκδικήσουν ενημέρωση και εξακρίβωση της τύχης του. Επίσης, πρέπει να λεχθεί πως μόνο τα άτομα τα οποία θα διεκδικήσουν να ενημερωθούν μέσω προσφυγής, θα δικαιούνται να λάβουν στοιχεία, καθώς είναι ένα δικαίωμα το οποίο αν δεν διεκδικηθεί, στην ουσία μηδενίζεται.
Γ) Παραβίαση του Άρθρου 3. Το άρθρο αυτό, αφορά τους συγγενείς των αγνοουμένων. Με βάση το άρθρο αυτό, μπορεί να προβληθεί ο ισχυρισμός, ότι οι συγγενείς των αγνοουμένων με το να μην έχουν τύχη συγκεκριμένης ενημέρωσης ή και διευκρινίσεις σχετικά με την τύχη των αγνοούμενων, είναι θύματα ταπεινωτικής και απάνθρωπης μεταχείρισης η οποία, λόγω της αδιάλειπτης μακράς χρονικής διάρκειας μπορεί να αναχθεί ακόμα και σε επίπεδο βασανιστηρίου. Η παραβίαση γίνεται ακόμα πιο σοβαρή λόγω της πεισματικής άρνησης της Τουρκίας να δώσει οποιεσδήποτε συγκεκριμένες και πειστικές εξηγήσεις για την τύχη των αγνοουμένων.
Δ) Παραβίαση του Άρθρου 5. Με βάση το άρθρο αυτό, μπορεί να προβληθεί ο ισχυρισμός ότι το δικαίωμα της ελευθερίας και ασφάλειας των αγνοούμενων παραβιάζεται λόγω της συνεχιζόμενης εξαφάνισης τους.
Ε) Παραβίαση του Άρθρου 8. Στην προκειμένη περίπτωση, πρόσθετα στα όσα ισχύουν για το εν λόγω άρθρο στις περιουσίες, είναι σαφές, ότι η παραβίαση του Άρθρου αυτού γίνεται ακόμα πιο σοβαρή. Είναι δεδομένο, πως στην περίπτωση κατά την οποία ένα ή περισσότερα μέλη της οικογένειας εξαφανίζονται, τότε το δικαίωμα της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής παραβιάζεται κατά πολύ πιο ουσιαστικό και ζημιογόνο τρόπο από ότι στην περίπτωση κατά την οποία ένα άτομο χάνει το σπίτι του.
ΣΤ) Παραβίαση του Άρθρου 13. Λόγω της συνεχιζόμενης παράλειψης της Τουρκίας να διενεργήσει τις απαιτούμενες και κατά την Ευρωπαϊκή Σύμβαση προβλεπόμενες ενέργειες, όπως επίσης και λόγω της μη ύπαρξης αποτελεσματικών ένδικών μέσων στην Τουρκία για επίλυση του συγκεκριμένου ανθρωπιστικού θέματος, μπορεί να προβληθεί ο ισχυρισμός, ότι δεν υπάρχει κανένα διαθέσιμο, αποτελεσματικό μέτρο ή θεραπεία.
Ζ) Παραβίαση του Άρθρου 14 (Βλέπε ίδιο σημείο για περιουσίες).
Γ. Επίλογος- Καταληκτικά Συμπεράσματα
Ως επίλογο και λογική σύνοψη των πιο πάνω, πιστεύω πως η προώθηση προσφυγών κατά της Τουρκίας είναι απαραίτητη. Είναι γνωστό πως σε ατομικό επίπεδο, ο μόνος διαθέσιμος, ουσιαστικός και αποτελεσματικός «μοχλός πίεσης» είναι αυτός που ασκείται μέσω της προσφυγής στο ΕΔΑΔ.
Υπενθυμίζω ότι, η υπόθεση της Τιτίνας Λοϊζίδου, παρόλο που ενδεχομένως δεν έχει αξιοποιηθεί στο βαθμό που θα έπρεπε από τις εκάστοτε πολιτικές ηγεσίες, σίγουρα έχει επιφέρει πολύ πιο θετικά αποτελέσματα ως βάση διεκδίκησης με αφετηρία το διεθνές δίκαιο, παρά οποιαδήποτε άλλη διαπραγμάτευση τα τελευταία 30 χρόνια. Η απόφαση αυτή, επανακαθορίζει το Κυπριακό πρόβλημα και το μετατρέπει, από δικοινοτικό, σε πρόβλημα εισβολής, κατοχής και εποικισμού. Επίσης προνοεί το δικαίωμα της επιστροφής και της απόλαυσης των ατομικών ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Σύμφωνα με την απόφαση αυτή αλλά και άλλες οι οποίες έχουν ήδη εκδοθεί, είναι δυνατόν και εφικτό να διεκδικηθεί μια λύση η οποία θα είναι βασισμένη σε ευρωπαϊκές αρχές και αξίες.
Επιπλέον με τις προσφυγές αυτές, ο κάθε αιτητής δικαιούται να διεκδικήσει όπως λάβει συγκεκριμένες θεραπείες, είτε αυτές έχουν την μορφή της χρηματικής αποζημίωσης για τη μέχρι σήμερα απώλεια χρήσης της περιουσίας του ή πληροφορίες για συγγενικά του πρόσωπα τα οποία αγνοούνται.
Πρόσθετα, εάν λάβει κανείς υπόψη ότι η Τουρκία προσβλέπει σε μια ευρωπαϊκή προοπτική και μέλλον, είναι βέβαιο πως κάθε προσφυγή θα αυξάνει την οικονομική και πολιτική πίεση την οποία θα δέχεται η Τουρκία μέχρι την τελική συμμόρφωση και εκτέλεση των αποφάσεων.
Τέλος, είναι προφανές ότι αν υπάρξουν άλλες «Τιτίνες Λοϊζίδου» από την Αμμόχωστο, την Κερύνεια, τον Καραβά, τη Λάπηθο, το Κάρμι, τη Λύση κτλ και το ΕΔΑΔ επαναλάβει τις ίδιες αρχές και επιβεβαιώσει το δικαίωμα επιστροφής και αποζημίωσης, τότε κανένα σχέδιο λύσης δεν θα μπορεί να τεθεί στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων και να προνοεί ότι μια μερίδα προσφύγων δεν επιστρέφει ή μια άλλη μερίδα προσφύγων δικαιούται μόνο το 1/3 της περιουσίας τους ή δικαιούνται χρεόγραφα αμφιβόλου ή μηδενικής αξίας ως αυτά που δόθηκαν για τη Μικρά Ασία. Η όποια λύση θα πρέπει να συνάδει με τις αποφάσεις αυτές.
Καταλήγω με την ακόλουθη σκέψη / θέση:
Σε ένα αδύναμο κράτος όπως στην Κύπρο, σε συνδυασμό με τη διαπίστωση ότι όλα τα πολιτικά και οικονομικά συμφέροντα θα είναι πάντοτε με το μέρος της Τουρκίας, η μόνη δυνατή αλλά και ορθή πορεία για εμάς, είναι να διεκδικήσουμε το δίκαιο το οποίο είναι με το μέρος μας στο χώρο του ευρωπαϊκού δικαστηρίου, γιατί, ενώπιον των δικαστηρίων εκείνα τα οποία λαμβάνονται υπόψη, είναι τα δικαιώματα και όχι η στρατιωτική ισχύς.